Władysław Marek Kolasa - Prasa Krakowa w dekadzie przemian 1989-1998.pdf

(37405 KB) Pobierz
Władysław Marek Kolasa
Prasa Krakowa
w dekadzie przemian
1989-1998
rynek - polityka - kultura
Wydawnictwo Naukowe
Akademii Pedagogicznej
Kraków
Władysław Marek Kolasa
Prasa Krakowa
w dekadzie przemian
1
9
8
9
-
1
9
9
8
ry n e k -
p o lity k a -
k u ltu ra
Wydawnictwo Naukowe
Akademii Pedagogicznej
Kraków 2004
R
ecenzenci
prof, dr hab. Jerzy Myśliński
prof, dr hab. Walery Pisarek
© Copyright by Władysław Marek Kolasa & Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2004
Wydanie publikacji dofinansował Komitet Badań Naukowych
redaktor Jolanta Grzegorzek
projekt okładki Jadwiga Burek
ISSN 0239-6025
ISBN 83-7271-295-8
Redakcja/Dział Promocji
Wydawnictwo Naukowe AP
31-116 Kraków, ul. Studencka 5
tel./fax (012) 430-09-83
e-mail: wydawnictwo@ap.krakow.pl
Zapraszamy na stronę internetową:
http://www.wydawnictwoap.pl
łamanie Jadwiga Czyżowska
druk Wydawnictwo Naukowe AP
oprawa Poligraficzna Spółdzielnia Inwalidów, Kraków, ul. Skośna 18, zam. 80/04
W
s t ę p
Prasa bywała w historii różnie pojmowana i określana. W zależności od dominują­
cej w danym okresie dziejów formy rządów i towarzyszących im społecznych uwa­
runkowań lokowała się pomiędzy dwoma skrajnymi biegunami funkcji. Na jednym
krańcu mieściło się pojmowanie prasy w myśl koncepcji liberalnych) gdzie mocno
akcentowano jej funkcje kontrolne („czwartej władzy”), na przeciwnym zaś postrze­
ganie prasy jako narzędzia sprawowania władzy, rozwiązanie typowe dla ustrojów
zdominowanych przez różnego rodzaju totalitaryzmy (od monarchii absoluty-
stycznej po komunizm). Ulokowanie prasy w tak naszkicowanym schemacie jest
swoistym probierzem demokratyzacji życia politycznego i wskaźnikiem dojrzałości
ustrojowej1 Wspomniane zależności wielokrotnie potwierdzała historia, w szcze­
.
gólnie zaś interesujący sposób ujawniły się u progu lat 90. w Europie Środkowej
i Wschodniej (w tym w Polsce) w czasie tzw. jesieni ludów. W wyniku lawinowych
przemian ustrojowych, które ogarnęły niemal wszystkie państwa byłego bloku socja­
listycznego, w każdym z nich w sposób niemal identyczny zareagował system me­
dialny2. Zorientowana wcześniej w myśl leninowskiej koncepcji socjalistyczna prasa,
która była instrumentem sprawowania władzy, doznała głębokiej transformacji
i w przeciągu kilku, kilkunastu miesięcy przybrała kurs liberalny. Dodajmy, że w oce­
nie nowych politycznych elit, które dostrzegały doniosłą rolę mediów, był to warunek
niezbędny i pilny zarazem, co powodowało, że metamorfoza mediów odbyła się
w każdym kraju już na początku przejścia na drogę demokracji obywatelskiej - w za­
sadzie równolegle z konstytuowaniem się nowych rozwiązań prawno-ustrojowych.
Naszkicowane zjawiska miały w Polsce dość burzliwy przebieg. Od początku
spotkały się też ze znacznym zainteresowaniem prasoznawców i politologów, któ­
rzy wnikliwie analizowali i diagnozowali zmiany. Ich skala była ogromna i bezpre­
cedensowa. W przeciągu kilku miesięcy krajowy system prasowy, który był częścią
aparatu władzy, znalazł się w gruntownej przebudowie. Poza ogólną zmianą poli­
tycznego kursu, likwidacją cenzury i skierowania mediów na tory obywatelskie
1 Szerzej J. Keane:
Media a demokracja.
Londyn 1992.
2 Por. J. Mond, A. Kwiatkowska-Viatteau:
Zmiany w sytuacji mediów w krajach komunistycznych
i postkomunistycznych.
„Zeszyty Prasoznawcze” 1992, nr 3/4, s. 12-32; J. Becker:
Między cenzu­
rowaną i skomercjalizowaną opinią publiczną w systemowej przemianie Europy Wschodniej.
„Zeszyty
Prasoznawcze” 1993, nr 1/2, s. 12-23; C. Sparks:
Systemy medialne w byłych krajach socjalistycz­
nych.
„Zeszyty Prasoznawcze” 1996, nr 1/2, s. 15-28; nadto liczne szkice szczegółowe, np.:
E. Alfandari:
Przemiany w mediach bułgarskich.
„Zeszyty Prasoznawcze” 1993, nr 1/2, s. 96-99;
M. Coman:
Studia pograniczne w społeczeństwach postkomunistycznych. Media i zmiana społeczna
w Rumunii.
„Zeszyty Prasoznawcze” 1997, nr 1/2, s. 20-33; B. Ociepka:
Nieudana deregulacja
prasy. O prasie byłej NRD.
„Zeszyty Prasoznawcze” 1997, nr 3/4, s. 107-119; B. Ociepka:
Media
publiczne na Węgrzech na tle przemian w Europie Środkowej.
„Zeszyty Prasoznawcze” 2000,
nr 3/4, s. 120-135; V. Holina i in.:
Media w postkomunistycznych krajach Europy Środkowej [Wę­
gry, Czechosłowacja, Bułgaria].
„Zeszyty Prasoznawcze” 1991, nr 3/4, s. 161-172.
szybko do głosu doszły kolejne czynniki. Najpierw krajowy system wydawnictw
doznał wstrząsu prywatyzacji (likwidacja RSW „Prasa-Książka-Ruch”) i w prze­
ciągu kilkunastu miesięcy rozpadł się na wiele niezależnych spółek i spółdzielni,
równolegle w wyniku załamania się mecenatu państwowego nastąpiła fala likwida­
cji licznych pism kulturalnych i edukacyjnych, a do głosu doszły kwestie przejmo­
wania kontroli nad prasą przez obcy kapitał. Nastąpiła gigantyczna fala wymiany.
Corocznie powoływano ponad 600 nowych tytułów i nieco mniejsza ich liczba zni­
kała z prasowej mapy3. Na rynku wydawniczym zapanował zamęt. Jeszcze moc­
niejsze piętno odcisnęła tu liberalna ekonomia. W warunkach swobodnej gry ryn­
kowej prasa, która dotychczas miała specjalny status, utraciła swe przywileje i stała
się zwykłym towarem. Łamy gazet i czasopism w pogoni za czytelnikiem zareago­
wały zmianą formuły (wyraźniej schlebiającą czytelniczym gustom), a ich po­
wierzchnię w coraz większym stopniu zaczęła zapełniać reklama4, która w przecią­
gu kilku lat urosła do rangi podstawowego źródła dochodów w prasowych przed­
siębiorstwach wydawniczych. Prócz wskazanych procesów, które polegały na odra­
bianiu strat do prasy zachodniej, krajowy rynek wydawnictw znalazł się pod prze­
możnym wpływem nowych technologii, głównie w dziedzinie technik przekazu,
druku, sposobu redagowania czy przetwarzania informacji, co ukoronowała rewo­
lucja internetowa. Skala przewartościowania była doprawdy ogromna.
Zjawiskom tym poświęcano w kraju wiele uwagi. Zainteresowania przekształ­
ceniami prasy znajdowały wyraz w licznych konferencjach naukowych organizo­
wanych cyklicznie w Instytucie Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego,
Ośrodku Badań Prasoznawczych Uniwersytetu Jagiellońskiego i innych ośrodkach
akademickich. Poświecono im równie bogatą literaturę, w tym pierwsze monogra­
fie5, opublikowano liczne szkice i studia przeglądowe, analizowano rozwój poszcze­
gólnych typów prasy; literaturę tę uzupełnił bogaty materiał publicystyczny i do­
kumentalny. Zauważyć jednak należy, że w większości istniejących opracowań in­
teresowano się przekształceniami prasy w skali ogólnopolskiej, a więc opracowa­
nych na bardzo wysokim poziomie uogólnienia. W perspektywie tej giną jednak
liczne szczegóły, które ujawniają się dopiero przy analizie rynków lokalnych.
Wskazany kierunek badań jest jednak wciąż w powijakach. Jakkolwiek opracowa­
no już wiele szkiców6 obrazujących transformację prasy na rynkach regionalnych
3 Por. S. Dziki:
Zmiany oferty prasowo-wydawniczej (1990-1991).
„Zeszyty Prasoznawcze” 1991,
nr 3/4, s. 21-28.
4 J.W. Adamowski:
Reklama w mediach a nowe zjawiska społeczno-kulturowe w Polsce.
„Zeszyty
Prasoznawcze” 1997, nr 1/2, s. 64-69.
5 T. Mielczarek:
Między monopolem a pluralizmem. Zarys dziejów środków komunikowania masowe­
go w Polsce w latach 1989-1997.
Kielce 1998.
6 Np. Z. Sokół:
Prasa lokalna województwa rzeszowskiego (1989-1994).
„Zeszyty Prasoznawcze”
1994, nr 3/4, s. 84-94; M.M. Siuda:
Prasa kielecka w latach 1989-1997.
„Zeszyty Prasoznawcze”
1998, nr 3/4, s. 90-107; L. Pokrzycka:
Prasa drukowana Lubelszczyzny w latach 1989-1997.
„Ze­
szyty Prasoznawcze” 1998, nr 3/4, s. 108-123; W. Pepliński:
Gdański rynek prasowy po dziesięciu
latach przeobrażeń.
[W:]
Środki masowej informacji w Polsce po likwidacji instytucji cenzury (1990-
2000).
Pod red. J. Adamowskiego. Warszawa 2000, s. 181-194; W. Koński:
Płockie tygodniki
w okresie przemian w latach 1990-2000,
tamże, s. 195-202; J. Zalubski:
Prasa w Poznaniu - dziesięć
lat później,
tamże, s. 203-211; E. Jurga:
Prasa hkalna Ziemi Leszczyńskiej,
tamże, s. 213-225 i in.
Zgłoś jeśli naruszono regulamin