W obronie Reduty Ordona. Historia i mity-Napiórkowski,M.pdf
(
1123 KB
)
Pobierz
Rocznik Antropologii Historii, 2012, rok II, nr 1(2), ss. 69–87
W OBRONIE REDUTY ORDONA.
HISTORIA I MIT
MARCIN NAPIÓRKOWSKI
O
RDON
:
HISTORIA
I
MIT
Tragiczna historia Juliana Konstantego Ordona – człowieka, który przeżył
własną bohaterską śmierć – jest już jako „złudzenie narodowe” dostatecznie
zdemaskowana, by można ją było spokojnie przytoczyć bez pokusy nieustannego
odbrązawiania. Rozbieżności między historią a mitem, między prozaicznymi
faktami a wzniosłymi sensami zostały już w literaturze przedmiotu szczegółowo
opracowane
1
. Niezwykłe „pośmiertne” dzieje Reduty i jej dowódcy wydają się
zatem idealnym punktem wyjścia do podjęcia rozważań nad skomplikowanymi
relacjami między historią i mitem sine ira et studio. Niczego nie trzeba tu już
udowadniać – można tylko podziwiać i zastanawiać się. Zobaczmy zatem, w jaki
sposób „prawda historyczna” i „wyobraźnia mityczna” splatają się w przypadku
Reduty Ordona, a następnie zadajmy pytanie o wzajemne relacje między tymi
dwoma komponentami. Interesująca nas przestrzeń semantyczna rozciąga się
między historyczną (lecz pozbawioną znaczenia) redutą 54 a słynną Redutą
1
Pierwsze próby „demaskacji” mitu pochodzą już z początku XX w. (Vide: K. Barto
szewicz, Legenda o Ordonie, „Tygodnik Ilustrowany”, 1912, nr 46, s. 955–956; nr 47, s. 986;
nr 48, s. 1005). Jedną z najbardziej znanych wersji demaskatorskich jest rozdział z Siedmiu
polskich grzechów głównych Zbigniewa Załuskiego (Warszawa 1963, s. 61–67). Z punktu
widzenia przecięcia antropologii i faktograficznej historii demaskacji mitu dokonuje Ludwik
Stomma. (Vide: id., Polskie złudzenia narodowe, Poznań 2006, s. 84–88). Eseistyczna analiza
mitu literackiego zestawionego z faktami vide: S. Sandler, Reduta Ordona w życiu i poezji,
Warszawa 1998. Zagadnienie przedstawia krótko opublikowany niedawno artykuł: M. Kar
pińska, Reduta Ordona: o pomyłkach, mitach i manipulacjach, „Mówią wieki”, 2012, nr 2,
s. 20–24. Z kolei za kanoniczną wersję mityczną uznać można np. Stanisława Szenica, Ani
triumf, ani zgon (Warszawa 1981), gdzie czytamy m.in., że najpierw „tylko reduta nr 54
odpowiadała na strzały Moskali” (s. 375), następnie zaś „dopiero wybuch reduty Ordona
przekonał wszystkich, że wala toczy się i że bez rozkazu należy pełnić swoją powinność”
(s. 376). w
70
MARCIN NAPIÓRKOWSKI
RAH, 2012
Ordona, będącą miejscem pamięci – jednym z kluczowych punktów odniesienia
polskiej wyobraźni.
Zestawienie „prawdy” o wydarzeniu z jego – często od niej odległym –
funkcjonowaniem w świadomości historycznej nie jest naturalnie nowatorskim
pomysłem. Zazwyczaj jednak analizie poddawano przepływ inspiracji w jedną
stronę, jak czyni to Jerzy Topolski, ukazujący wpływ badań historyków i usta
lanej przez nich prawdy na obraz (zmitologizowanej) świadomości historycznej.
Topolski podkreśla więc, że „rzeczywista rola danego wydarzenia historycznego
w procesie dziejowym jest pewnym faktem obiektywnym, a dążenie do wska
zania na tę rolę jest szukaniem pewnej prawdy, która w całym swym skompli
kowaniu ma charakter prawdy absolutnej. Tak zatem to, co funkcjonuje
w świadomości społecznej, jest zmieniającym się obrazem, pewną wizją będącą
funkcją pracy badawczej historyków oraz wszystkich mechanizmów warunku
jących zarówno badanie historyczne, jak i preferencje dla takich czy innych ujęć,
akcentów, takiej czy innej selekcji. Istnieje zatem ścisły związek między wyni
kami badań danego wydarzenia i jego roli a kształtem, w jaki przyobleka się ot
wydarzenie w świadomości ludzkiej, a zatem w jaki sposób wpływa ono czy
może wpływać na ludzkie postawy”
2
.
Być może jednak warto się zająć także relacją odwrotną, w ramach której
zmitologizowana wersja wydarzenia funkcjonująca w zbiorowej pamięci moty
wuje pracę historyków, wpływając w jakiś sposób na odkrywaną przez nich
„prawdę absolutną” o „rzeczywistej roli danego wydarzenia w procesie dziejo
wym”. Odwracając ideę Haydena White’a, który badał „fikcjonalność przedsta
wień opartych na faktach”, postaram się pokazać, że w przypadku Reduty Ordona
mamy do czynienia – przynajmniej w pewnym stopniu – z (wtórną) faktyczno
ścią przedstawień opartych na literackiej fikcji
3
.
* * *
Na początek przedstawmy pokrótce najważniejsze elementy tej skompliko
wanej mozaiki. 6 września 1831 roku powstańcy bronili Warszawy przed nad
ciągającymi wojskami rosyjskimi między innymi z wykorzystaniem szeregu
rozmieszczonych na przedmieściach fortyfikacji umożliwiających prowadzenie
ostrzału artyleryjskiego. Znajdowała się wśród nich także interesująca nas reduta
J. Topolski, Rola historyczna powstania listopadowego. Refleksje metodologiczne, [w:]
Powstanie listopadowe a problem świadomości historycznej, red. L. Trzeciakowski, Poznań
1983, s. 9.
3
Cf. H. White, Fikcjonalność przedstawień opartych na faktach, przeł. D. Kołodziejczyk
[w:] id., Proza historyczna, Kraków 2009.
2
RAH, 2012
W OBRONIE REDUTY ORDONA
71
nr 54, która przeszła do historii jako Reduta Ordona
4
. Stała się słynna nie ze
względu na wyjątkowo skuteczny ostrzał i dzielną obronę
5
, lecz z powodu
eksplozji – już po zdobyciu umocnień przez Rosjan – w wyniku której zginęło
wielu napastników. Z punktu widzenia dobrze poinformowanego Ludwika
Mierosławskiego wybuch był przede wszystkim skutkiem panującego na polu
bitwy chaosu: „wtem podłożony ogień do szańcowej prochowni wyrzuca razem
zwyciężonych i zwycięzców w powietrze”
6
– nikt nie wie, co właściwie się stało
i za czyją sprawą. Mamy więc, jak to się zdarza w ferworze walki, fakt pozba
wiony początkowo jednoznacznej interpretacji
Niemal natychmiast zrodziła się legenda, zgodnie z którą eksplozja stanowiła
efekt heroicznego poświęcenia obrońców. W „Kurierze Polskim” ukazała się
notatka, która wkrótce miała stać się zalążkiem jednego z najlepiej utrwalonych
mitów narodowych: „Do szczególniejszych poświęceń w dniu 6 września,
w czasie ataku, należy czyn Konstantego Ordona, podporucznika artylerii, który
po mężnym oporze baterii w 54 lunecie, utraciwszy podwładnych, takową wraz
z sobą i dwoma batalionami piechoty nieprzyjacielskiej na powietrze wysadził.
Taki czyn jest godzien żołnierza polskiego”
7
.
Wiadomość o bohaterskim czynie Ordona, za pośrednictwem naocznego
świadka Stefana Garczyńskiego, trafia w niedługim czasie do Adama Mickie
wicza
8
. Świadek okazał się jednak w tym przypadku bardziej „świadkiem mitu”
niż „świadkiem historii” (rzecz dobrze znana badaczom oral history) i jego
opowieść (mimo iż faktycznie w chwili wybuchu znajdował się wśród obrońców
Warszawy) była raczej streszczeniem rodzącej się legendy niż własnych doświad
czeń. Rezultat spotkania Garczyńskiego z wieszczem znamy wszyscy:
[…] Wywija, grozi wrogom, trzyma palną świécę,
Biorą go – zginął – o nie – skoczył w dół – do lochów!
„Dobrze – rzecze Jenerał – nie odda im prochów”.
Tu blask – dym – chwila cicho – i huk jak stu gromów.
Zaćmiło się powietrze od ziemi wyłomów,
Szczegółowy opis reduty (wraz z ilustracją) vide: T. Strzeżek, Obrona Warszawy 6–7
września 1831 roku, Olsztyn 1996, s. 46–48. Szczegóły zdobycia reduty vide: ibid., s. 60–63.
5
Wiele relacji podkreśla wręcz nieudolną i apatyczną obronę, całkowicie przeciwstawną
Mickiewiczowskiej wersji heroicznej. Vide: W. Dąbrowski, Zmierzch i agonia Powstania
Listopadowego, [w:] Powstanie Listopadowe 1830–1831. Dzieje wewnętrzne. Militaria.
Europa wobec powstania, red. W. Zajewski, Warszawa 1980, s. 310.
6
L. Mierosławski, Bitwa Warszawska w dniu 6 i 7 września 1831, Poznań 1888, t. 1,
s. 73.
7
Cyt. za: L. Stomma, op.cit., s. 85.
8
O spotkaniu Garczyńskiego z Mickiewiczem vide: S. Sandler, op.cit., s. 30–49.
4
72
MARCIN NAPIÓRKOWSKI
RAH, 2012
Harmaty podskoczyły i jak wystrzelone
Toczyły się na kołach – lonty zapalone
Nie trafiły do swoich panew. I dym wionął
Prosto ku nam; i w gęstej chmurze nas ochłonął.
I nie było nic widać prócz granatów blasku […]
9
.
Niestety, jak to często bywa, fakty okazały się znacznie mniej poetyckie od
mitu. Eksplozja, jak twierdzą historycy, nie była „rezultatem heroicznego czynu
ppor. Ordona, ale raczej następstwem ścisłego wypełnienia przez niego instruk
cji gen. Bema, nakazującej spalenie prochów w chwili opuszczenia szańca przez
Garnizon”
10
lub nawet, jak głosi jeszcze jedna z wersji, całkowitym przypad
kiem
11
. W dodatku – wbrew entuzjastycznemu sprawozdaniu „Kuriera Pol
skiego” – Ordon wcale nie „utracił podwładnych” przed wysadzeniem reduty
– wybuch kosztował nie tylko życie napastników, lecz także wielu obrońców.
Jak gdyby tego było mało, Ordon być może nie tylko nie dowodził „swoją”
redutą (był jedynie dowódcą prowadzącej stamtąd ostrzał artylerii
12
), lecz także…
nie on wysadził ją w powietrze! (Wedle Mierosławskiego dokonał tego nie
jaki porucznik Nowosielski
13
). Wszystkie te „winy” Ordona ustępują jednak
wobec zarzutu najpoważniejszego – wbrew legendzie – przeżył on wybuch
reduty i trafił do rosyjskiej niewoli.
Jeśli zatem rzetelnie całą rzecz podsumować, nic właściwie (poza samym
faktem eksplozji) nie zgadza się z Mickiewiczowską wizją. Mamy do czynienia
nie z heroicznym samobójstwem, lecz zaledwie z wypełnieniem rozkazu,
w dodatku niezbyt fortunnym. Wiele wskazuje wszak na to, że obrońcy nie
zdążyli zbiec z reduty, gdyż „ten, któremu Ordon polecił zapalenie prochów,
uczynił to o jakąś minutę, może pół minuty za wcześnie i z tego powodu nie
tylko ci, «co się wdarli», ale i ta część obrońców reduty, która się spóźniła z jej
opuszczeniem, stała się ofiarą wybuchu”
14
. Sam Ordon nie tylko nie był głównym
Wszystkie cytaty z Reduty Ordona podaję za: A. Mickiewicz, Dzieła, t. 1, Warszawa
1949, s. 481.
10
Vide: T. Strzeżek, op.cit., s. 62.
11
Według wersji rosyjskiego generała Aleksandra Puzyrewskeigo jeden z oficerów
„pomimo nalegania żołnierzy [rosyjskich – przyp. M.N.] poddać się nie chciał, a wtedy jeden
z nich strzelił do niego i skład wyleciał w powietrze” (A. Puzyrewski, Woja polskoruska
1831 r., Warszawa 1899, s. 431). Vide także: W. Dąbrowski, op.cit., s. 310.
12
Vide: K. Bartoszewicz, Legenda o Ordonie, cz. 3 „Tygodnik Ilustrowany”, 1912, nr
48 s. 1005.
13
L. Mierosławski, op.cit., przypis na s. 74. Vide także: K. Bartoszewicz, Legenda
o Ordonie, cz. 3…, s. 1005.
14
K. Bartoszewicz, Legenda o Ordonie, cz. 1, „Tygodnik Ilustrowany”, 1912, nr 46,
s. 956. W tym samym tekście autor relacjonuje, iż: „Takie wysadzenie reduty, według Ordona,
9
RAH, 2012
W OBRONIE REDUTY ORDONA
73
bohaterem, lecz nawet nie stał się główną ofiarą wybuchu. W słynnej, wielo
krotnie przedrukowywanej osobistej relacji bohater kwituje całe wydarzenie
smutną konstatacją: „nie wiedziałem, jaki skutek zrobi eksplozja; nie miałem
zamiaru ani siebie, ani swoich kanonierów w powietrze wysadzić”
15
. Wreszcie,
kończąc konfrontowanie mitu z faktami, należy podkreślić, że wybuch okazał
się ostatecznie nieznaczącym epizodem, pozbawionym większego wpływu na
przebieg bitwy
16
…
A jednak mit stał się w tym przypadku silniejszy od prawdy – w zbiorowej
pamięci wizja poety utrwaliła się bardziej niż sprawozdania naocznych świad
ków, a nawet, co zakrawa już na ironię, samego Ordona. Brzemienne w skutki
spotkanie Garczyńskiego z Mickiewiczem przypadło na czas niezwykle inten
sywnego kształtowania się zrębów polskiego imaginarium pamięci – wynajdy
wania nowych mitów i tradycji, do których, w szczególnej sytuacji pozbawienia
państwowości, mogłaby się odwoływać nowoczesna wspólnota narodowa
17
. Na
emigracji powstał wówczas prawdziwy „przemysł pamięci”
18
, obejmujący
ikonografię
19
, pieśni oraz piśmiennictwo faktograficzne i literaturę
20
. Kluczowy
element nowo powstającego imaginarium stanowił kult bohaterów
21
. Przypadek
Ordona nie był tu zresztą osamotniony – większym jeszcze powodzeniem cie
szyły się opowieści o losach Emilii Plater czy generała Sowińskiego. We
wszystkich przypadkach można wskazać konkretne dzieła literackie i tomy
biograficzne konstytuujące wzorcową narrację o czynie bohaterskim i leżące
u źródeł późniejszego kultu.
było prostym przepisanym obowiązkiem, który, o chwilę później spełniony, nie byłby
wywołał katastrofy”.
15
Słynny rękopis Ordona złożony w Ossolineum opublikowany drukiem jako: K. Ordon,
Reduta Ordona przez niego samego opisana we Florencji, we wrześniu 1880, „Gazeta
Narodowa”, [Lwów] 1882, nr 226, s. 6–11.
16
Eksplozja, jak podają raporty rosyjskich dowódców, jedynie nieco nastraszyła ataku
jących: „Ta eksplozja, którą z początku wzięto za minę, sprawiła wprawdzie przestrach, lecz
później okazało się, że była przypadkową”. (Cyt. za: T. Strzeżek, op.cit., s. 63).
17
Na temat dziewiętnastowiecznych procesów „wynajdywania tradycji” vide m.in.
P. Connerton,
How Societies Remember,
Cambridge 1989;
Tradycja wynaleziona,
red.
E. Hobsbawm, T. Ranger, przeł. M. Godyń, Kraków 2008.
18
Przy czym w sytuacji niedostępności praktyk instytucjonalnych sztuka wydaje się tu
przejmować rolę nowoczesnej techniki w kształtowaniu ponadjednostkowych ram pamięci
i „historycznym konstytuowaniu historyczności”. Vide: B. Stiegler, La technique et le temps,
1: La faute d’Épiméthée, Paris 1994, zwłaszcza: cz. 3, rozdz. 3.
19
Vide: I. TessaroKosimowa, Ikonografia powstania listopadowego, [w:] J. Skowronek,
I. TessaroKosimowa, Warszawa w powstaniu listopadowym, Warszawa 1980, s. 239–285.
20
Vide: H. Żaliński, Stracone szanse, Warszawa 1982, s. 67–93 (rozdz. Powstanie
listopadowe w piśmiennictwie emigracyjnym).
21
Ibid., s. 75.
Plik z chomika:
innocent5
Inne pliki z tego folderu:
Generał Antoni Jankowski (1783–1831). Tragiczna postać powstania listopadowego_Suchanek,P.pdf
(3520 KB)
Zasadzka (...) uderzy iak piorun - atak na konwój w świetle zapomnianego traktatu Ignacego Prądzyńskiego_Baranowski,M.pdf
(298 KB)
Wymarsz korpusu wielkiego księcia Konstantego z Królestwa Polskiego w świetle wspomnień Nadieżdy Iwanowny Golicyny_Barańska,A.pdf
(320 KB)
Duchowieństwo obszaru między Wisłą a Pilicą wobec powstania listopadowego 1830-1831_Saletra,W.pdf
(331 KB)
Kluby patriotyczne w dobie powstania listopadowego 1830-1831_Mroczkowska,E.pdf
(550 KB)
Inne foldery tego chomika:
Bohaterowie Niepodległej
Powstanie styczniowe 1863
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin