4 / 2.4.3 Forfaiting

Pod pojęciem forfaitingu rozumiemy nabycie przez wyspecjalizowana instytucje finansową (instytucję forfaitingową) średnioterminowej lub długoterminowej pieniężnej wierzytelności handlowej przed terminem jej płatności, przy czym wierzytelność ta powinna być odpowiednio zabezpieczona, a instytucja forfaitingowa przejmuje na siebie ryzyko niewypłacalności dłużnika, tzn. nie ma prawa regresu (a forfait) w stosunku do zbywcy tych należności. Należy tu nadmienić, że dość często spotyka się opinię, iż forfaiting ogranicza się jedynie do przenoszenia wierzytelności handlowych w eksporcie - przekonanie takie związane jest z genezą forfaitingu, który rzeczywiście rozwinął się jako usługa finansowa świadczona na rzecz eksporterów. Może być jednak również z powodzeniem stosowana w krajowym obrocie gospodarczym, i nie wydaje się słuszne ograniczanie forfaitingu tylko do wierzytelności eksportowych.

Przedmiotem umowy forfaitingu mogą być wierzytelności wekslowe, wierzytelności pieniężne wynikające z umów dostaw lub sprzedaży towarów lub usług, wierzytelności podlegające akredytywie dokumentowej, wierzytelności leasingowe.

Przeniesienie wierzytelności następuje poprzez zawarcie umowy forfaitingu, wskutek czego nastepuje zmiana wierzyciela. W miejsce dotychczasowego wierzyciela (który otrzymuje kwotę wierzytelności pomniejszoną o odsetki dyskontowe oraz prowizję, stanowiące wynagrodzenie dla instytucji forfaitingowej) wchodzi instytucja forfaitingowa. Podkreślić należy, że w wyniku zawarcia umowy forfaitingu nabywająca wierzytelność instytucja nie wstępuje w obowiązki wynikające z umowy handlowej, a w szczególności nie przechodzi na nią odpowiedzialność z tytułu rękojmi i gwarancji [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł 1998].

W transakcji forfaitingu wyodrębnić należy trzy podmioty:

- instytucja finansowa nabywająca wierzytelności w drodze umowy forfaitingu (forfaiter),

- zbywający wierzytelności dostawca (forfetysta),

- klient forfetysty, będący jego dłużnikiem z tytułu nabycia towarów czy usług (dłużnik forfaitingowy).

Przebieg transakcji forfaitingowej prezentuje schemat 1.

4

3

6

1

2

Forfetysta

Dłużnik forfaitingowy

Schemat 1. Przebieg transakcji forfaitingowej.

6

5

Instytucja forfaitingowa

Bank dłużnika forfaitingowego

Objaśnienia do schematu:

1.      Bank dłużnika forfaitingowego poręcza jego weksel (dokonuje awalu).

2.      Dłużnik przekazuje weksel swojemu dostawcy, jako zapłatę za dostarczony towar.

3.      Forfetysta odstępuje weksel instytucji forfaitingowej.

4.      Instytucja forfaitingowa dokonuje zapłaty pomniejszając ją o dyskonto.

5.      Instytucja forfaitingowa w terminie płatności przekazuje weksel do wykupienia za pośrednictwem banku dłużnika.

6.      Dłużnik wykupuje swój weksel za pośrednictwem swojego banku.

Forfaiting najczęściej jest postrzegany jako podobny do faktoringu sposób pozabilansowego finansowania majątku obrotowego przedsiębiorstwa, poprzez zmniejszanie wymagających sfinansowania należności (lub finansowania majątku trwałego w przypadku należności długoterminowych, z wymagalnością powyżej jednego roku). Podmiot korzystający z forfaitingu poprawia w ten sposób swoją sytuację odnośnie płynności finansowej i struktury bilansu, co ułatwia pozyskanie kredytów na ewentualne inwestycje. Jednocześnie forfetysta może zachować elastyczność w kształtowaniu umów handlowych i utrzymać zdolność do oferowania odbiorcom odroczenia terminu płatności. Koszty transakcji zwykle ponosi dłużnik forfaitingowy, ponieważ koszty umowy forfaitingu i projektowane warunki kontraktu handlowego są ustalane z forfaiter’em przed jego zawarciem. Ułatwia to przerzucanie ciężaru kosztów forfaitingu na nabywcę towarów.

Dla niektórych przedsiębiorstw wprowadzenie forfaitingu należności handlowych może stanowić uzupełnienie systemu polityki kredytowej. Decyzje polityki kredytowej przy dłuższym od przeciętnego terminie płatności (forfaiting, jak już zaznaczono, dotyczy wierzytelności średni- i długoterminowych) związane są ze znacznie wyższym poziomem ryzyka, a przedsiębiorstwo często nie posiada dostatecznych umiejętności analitycznych do właściwej oceny ryzyka kredytowego w dłuższym okresie czasu. Co więcej, wymaga to często informacji trudno dostępnych, wykraczających znacznie poza zawartość sprawozdań finansowych potencjalnego kontrahenta.

Ponieważ forfaiting zawsze obejmuje przeniesienie ryzyka niewypłacalności dłużnika na forfaitera, może on zastąpić system polityki kredytowej w zakresie podejmowania decyzji o udzieleniu kredytu średnio- i długoterminowego. Trzeba też zauważyć, że w przypadku, kiedy umowa forfaitingowa dotyczy wierzytelności eksportowej, instytucja forfaitingowa może przejąć także inne rodzaje ryzyka, jak np.:

a)      ryzyko walutowe, związane z możliwością zmiany kursu waluty, w której denominowany jest kontrakt, oraz możliwością zmiany systemu pieniężnego, określającego wysokość świadczenia dłużnika,

b)     ryzyko gospodarcze, obejmujące zmiany systemu monetarnego, warunków wymiany wartości dewizowych z zagranicą i ogólnej sytuacji gospodarczej w kraju importera (wysoka inflacja, pogorszenie się bilansu płatniczego),

c)      ryzyko społeczno- polityczne, dotyczące możliwości zmiany sytuacji społecznej i politycznej w kraju importera, która wpłynie negatywnie na jego zdolność do wywiązania się ze zobowiązań (wewnętrzne niepokoje, prawne zakazy wywiązywania się z określonych zobowiązań, embargo na dostawy towarów i usług)

Przejęcie przez instytucję forfaitingową ryzyka pozwala na finansowanie eksportu do krajach rozwijających się o szybko zmieniających się warunkach gospodarowania.

Instytucja forfaitingu nie jest uregulowana w prawie polskim, należy więc zakwalifikować umowę forfaitingu jako umowę nie nazwaną. Jednak należy zauważyć, że instytucja forfaitingu opiera się w dużym stopniu na uregulowaniach kodeksu cywilnego, dotyczących umów przelewu wierzytelności i sprzedaży. Zawarcie umowy forfaitingu i możliwość dowolnego ustalania jej treści opiera się na zasadzie swobody umów (art. 353 kc). Podstawą kształtowania treści umowy forfaitingu jest instytucja przelewu wierzytelności, ponieważ istotą forfaitingu w każdej jego postaci jest zmiana wierzyciela. Zdarza się wręcz określanie forfaitingu jako „bezregresowego nabywania wierzytelności” [przykład podany za Stecki 1997]. Należy wskazać, że umowa forfaitingu ma pewne cechy umowy sprzedaży gdyż na jej drodze może dojść do ostatecznego przeniesienia wierzytelności na forfaitera. Co więcej, jak już zauważono, z każdym rodzajem forfaitingu związana jest odpłatność za przenoszoną wierzytelność, co jest również elementem charakterystycznym dla sprzedaży.

Nie ulega wątpliwości, że umowa forfaitingu nie jest pożyczką ani kredytem bankowym według prawa bankowego [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł 1998], chociaż forfaiting może być prowadzony przez banki, i ma w takim przypadku charakter czynności bankowej (art. 5 ust. 2 pkt 5 prawa bankowego) . Miedzy umową forfaitingu a umową pożyczki można wskazać szereg różnic:

-          różnica w celu działania podmiotów, w przypadku pożyczki chodzi o pozyskanie funduszy na prowadzenie działalności w przypadku niedoboru kapitału, zaś w forfaitingu następuje niejako sprzedaż odpowiednio zabezpieczonej wierzytelności;

-          odsetki płacone w przypadku umowy pożyczki są zapłatą za możliwość korzystania przez pewien czas z obcego kapitału, zaś opłaty związane z forfaitingiem wynikają ze zdyskontowania na dzień przeniesienia wierzytelności przyszłych strumieni pieniężnych z nią związanych;

-          w umowie forfaitingu następuje przeniesienie wierzytelności na forfaitera, bez możliwości regresu, nie ma więc mowy o zwrocie tej samej kwoty środków pieniężnych, co jest istotą umowy pożyczki;

-          różnica w czasie na jaki zawarta jest umowa, umowa forfaitingu może być zawarta tylko na czas oznaczony, zaś w pożyczka także na czas nieoznaczony.

Na podstawie powyższych uwag można stwierdzić, że instytucja forfaitingu jest bardzo zbliżona do faktoringu. Obie transakcje wynikają ze stosunków umownych, dotyczą przekazania wierzytelności pieniężnych, umożliwiając szybsze odzyskanie kapitału związanego z dokonaną sprzedażą dostaw lub usług. Zarówno w umowie faktoringu, jak i forfaitingu podobnie kształtuje się sytuacja prawna dłużnika.

Wskazuje się jednak znaczną liczbę różnic, jaka oddziela te dwie usługi finansowe [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł 1998]:

- forfaiter zawsze przejmuje ryzyko niewypłacalności dłużnika forfaitingowego, co przy faktoringu jest cechą jedynie faktoringu pełnego (właściwego),

- faktoring dotyczy wierzytelności krótkoterminowych, podczas gdy przedmiotem forfaitingu są wierzytelności średnioterminowe i długoterminowe,

- forfaiter zwykle nie świadczy na rzecz forfetysty dodatkowych usług, co przy faktoringu występuje bardzo często,

- w przypadku forfaitingu wymaga się zwykle zabezpieczenia wierzytelności, co właściwie nie występuje przy faktoringu,

- w przypadku forfaitingu zwykle nie powiadamia się dłużnika o zmianie wierzyciela, co jest częsta praktyką instytucji faktoringu,

- faktoring może być zarówno dyskontowy, jak i zaliczkowy, natomiast w forfaitingu występuje tylko forma dyskontowa,

- faktoring może dotyczyć również drobnych transakcji, a forfaiting z reguły dotyczy wierzytelności o znacznej wartości,

- instytucja faktoringu najczęściej przybiera formę linii faktoringu, co jest raczej niespotykane przy forfaitingu, gdzie umowy dotyczą poszczególnych wierzytelności,

-          w przypadku forfaitingu wierzytelności często są spłacane w ratach, co rzadko występuje przy faktoringu,

Zgodnie z zasadą swobody kształtowania umów gospodarczych umowa forfaitingu może zawierać pewne różnice, w związku z czym można wyróżnić pewne rodzaje forfaitingu:

1. zależnie od stosunku do ryzyka niewypłacalności dłużnika: forfaiting właściwy i niewłaściwy,

Najistotniejszym zagadnieniem dotyczącym forfaitingu, jako potencjalnej alternatywy dla własnego systemu analizy, kontroli i windykacji średnio- i długoterminowych wierzytelności handlowych jest zagadnienie ryzyka niewypłacalności kontrahentów forfetysty, czyli inaczej postępowanie w przypadku nie uregulowania przez klienta w terminie należności poddanej forfaitingowi. Zasadniczo w ramach świadczenia usługi forfaitingu właściwego forfaiter przejmuje ryzyko niewypłacalności dłużnika (także ryzyko nieterminowego regulowania należności). Należy jednak zaznaczyć, że wskazuje się na funkcjonowanie w praktyce gospodarczej tzw. forfaitingu niewłaściwego, kiedy to nie dochodzi do przeniesienia ryzyka na forfaitera. Wydaje się, że taki rodzaj usługi finansowej nie jest korzystny w sytuacji, gdzie duże znaczenie ma odciążenie przedsiębiorstwa w zakresie trudnej oceny długoterminowego ryzyka kredytowego.

2. ze względu na podmiot od którego nabywana jest wierzytelność: forfaiting bezpośredni i pośredni;

W przypadku forfaitingu bezpośredniego forfaiter nabywa wierzytelność bezpośrednio od sprzedawcy towarów i usług. Możliwa jest także sytuacja, gdy forfaiter nabywa wierzytelność za pośrednictwem innej instytucji (forfaiting pośredni). Do umowy faktoringu pośredniego dochodzi w przypadku, gdy zagraniczna instytucja forfaitingowa korzysta w kraju eksportera z pośrednictwa działającej na jej rachunek lokalnego forfaitera.

3. ze względu na fakt powiadomienia dłużnika o zawarciu umowy: forfaiting jawny i ukryty.

Forfaiting nazywamy jawnym , kiedy dłużnik forfaitingowy powiadamiany jest o zmianie wierzyciela o objęciu transakcji umową forfaitingu. W przypadku, gdy dłużnik nie jest informowany o zawarciu umowy forfaitingowej, wówczas mówimy o forfaitingu ukrytym. Należy pamiętać, że w przypadku niepowiadomienia dłużnika o zmianie wierzyciela mogą pojawić się skutki prawne związane ze spełnieniem świadczenia do rąk podmiotu nieuprawnionego. W przypadku, gdy dłużnik nie zostaje powiadomiony o zmianie wierzyciela wówczas spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela zwalnia dłużnika ze zobowiązania.

4. ze względu na zasięg przestrzenny podmiotów będących stronami umowy: forfaiting krajowy i międzynarodowy.

W sytuacji, gdy umowa zachodzi miedzy podmiotami pochodzącymi z różnych krajów, wówczas mówimy o forfaitingu międzynarodowym. W sytuacji gdy strony umowy działają na obszarze jednego kraju, wówczas mamy do czynienia z forfaitingiem krajowym.

5. inne rodzaje forfaitingu

a)                  forfaitnig poszerzony, gdy obok typowego nabycia średnioterminowej lub długoterminowej pieniężnej wierzytelności handlowej przed terminem jej płatności, forfaiter oferuje w zamian za dodatkową prowizję dodatkowe świadczenia uzupełniające, taki jak:

-          pozyskanie wymaganych prawem zezwoleń dewizowych,

-          zbadanie rynku kapitałowego w określonym kraju,

-          ocena sytuacji finansowej dłużnika.

b)                  forfaiting połączony z confirmingiem, gdy umowa między eksporterem a importerem ma klauzulę „potwierdzenia” (confirmed) nadaną po zbadaniu sytuacji finansowej importera przez wyspecjalizowaną firmę confirmingową, która po nadaniu takiej klauzuli przejmuje na siebie ryzyko handlowe.

Jeśli zdecydujemy się na zastosowanie w przedsiębiorstwie forfaitingu należności, staniemy przez koniecznością wyboru instytucji forfaitingowej. Wybór forfaitera będzie decyzją podejmowaną w oparciu o rozpoznanie następujących czynników, określających jego wymagania wobec forfetysty i sposób działania:

- zakres wymaganej od forfetysty dokumentacji i sposób jej dostarczenia,

- stosowana procedura załatwiania formalności,

- zgodność oferowanych rodzajów forfaitingu z naszymi wymaganiami,

- analiza treści proponowanej umowy forfaitingu,

- kluczowe warunki umowy,

- koszty forfaitingu,

- procedura rozszerzania umowy forfaitingu,

- termin płatności wierzytelności przez dłużnika forfaitingowego,

- skutki opóźnień w spłacie wierzytelności przez dłużnika forfaitingowego,