08.pdf

(773 KB) Pobierz
„Przegląd Prawa Konstytucyjnego”
------- Nr 3 (19)/2014 -------
Maciej Serowaniec
1
Wojciech Włoch
2
Obywatelstwo Unii Europejskiej w świetle koncepcji
dzielonej suwerenności ludu J. Habermasa
Słowa kluczowe:
obywatelstwo Unii Europejskiej, J. Habermas, koncepcja dzielonej su-
werenności ludu, suwerenność, deficyt demokracji
Keywords:
model of EU citizenship, J. Habermas, concept of shared sovereignty, sover-
eignty, democratic deficit
Streszczenie
W swojej koncepcji dzielonej suwerenności ludu J. Habermas, nawiązując niejako do
filozofii I. Kanta, próbuje odpowiedzieć na zasadnicze pytanie: jaki kształt musiałoby
przybrać obywatelstwo Unii Europejskiej, aby jednostki mogły same siebie postrze-
gać jako obywateli UE? Niniejszy artykuł stanowi próbę odniesienia przyjętego przez
J. Habermasa abstrakcyjnego modelu obywatelstwa UE do obowiązujących uregulo-
wań prawnych oraz praktyki politycznej. Analiza przyjętego przez J. Habermasa mo-
delu obywatelstwa UE posłuży również ukazaniu, na ile obecny kształt obywatelstwa
unijnego odpowiada jego konceptualnej treści, a także w jakim kierunku muszą po-
dążać zmiany, aby w pełni ją zrealizować. Wszystkie wymienione powyżej zagadnie-
nia spaja fundamentalne pytanie: jak zapewnić Unii Europejskiej demokratyczną le-
gitymizację?
Autor jest asystentem w  Katedrze Prawa Konstytucyjnego Wydziału Prawa i  Admi-
nistracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
2
Autor jest doktorantem w Katedrze Prawa Konstytucyjnego Wydziału Prawa i Admi-
nistracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
1
138
Summary
PRZEGLĄD PRAWA KONSTYTUCYJNEGO 2014/3
The model of EU citizenship in the light of the
Habermas’ concept of shared sovereignty
The paper is discussing the concept of shared sovereignty, coined by Jürgen Haber-
mas, along with his theory of citizenship of the European Union. In particular, the
Author of the paper makes reference to Habermas’ model of EU citizenship in the li-
ght of the current legislation, policy and practice. The reference is made in an attempt
to release whether the current shape, or condition, of European citizenship corre-
sponds to its conceptual content and to clarify the general direction for the change as
it could be fully implemented. All those issues are mentioned with a view to answer
a very fundamental question, namely how to ensure the democratic legitimacy of the
European Union?
*
W  swojej koncepcji dzielonej suwerenności ludu J.  Habermas, nawiązując
niejako do filozofii I. Kanta, próbuje odpowiedzieć na zasadnicze pytanie:
jaki kształt musiałoby przybrać obywatelstwo Unii Europejskiej, aby jed-
nostki mogły same siebie postrzegać jako obywateli UE? Warto zatem do-
konać próby odpowiedzi na tak postawione pytanie i odnieść przyjęty przez
J.  Habermasa abstrakcyjny model obywatelstwa UE do obowiązujących
uregulowań prawnych oraz praktyki politycznej. Analiza przyjętego przez
J.  Habermasa modelu obywatelstwa UE posłuży również ukazaniu, na ile
obecny kształt obywatelstwa unijnego odpowiada jego konceptualnej treści,
a także w jakim kierunku muszą podążać zmiany, aby w pełni ją zrealizo-
wać. Wszystkie wymienione powyżej zagadnienia spaja fundamentalne py-
tanie: jak zapewnić Unii Europejskiej demokratyczną legitymizację? Pytanie
to jest tym bardziej istotne i aktualne z uwagi na wciąż obecny zarzut defi-
cytu demokracji w UE.
Maciej Serowaniec, Wojciech Włoch •
Obywatelstwo Unii Europejskiej...
139
I.
Habermas wiąże pojęcie obywatelstwa z  określonym rozumieniem „naro-
du”. Można wyróżnić dwa konkurujące ze sobą, ale też „przenikające się”
(historycznie, a nie pojęciowo) jego rozumienia:
1. Pierwsze nawiązuje do łacińskiego
natio
oznaczającego boginię naro-
dzin i pochodzenia – w myśl tej koncepcji narody to „wspólnoty spokrewnio-
ne, które geograficznie integruje siedziba i sąsiedztwo, a kulturalnie wspól-
nota języka, obyczaju i tradycji”
3
. Jest to przedpolityczne rozumienie pojęcia
„naród”, a jego znaczenie polega na rozszerzeniu poczucia więzi i solidarno-
ści ponad małe grupy i wspólnoty (poza rodzinę, wieś, miasto). W takim ro-
zumieniu naród konstytuuje się poprzez narracje historyczne oraz normy
kulturowe i tworzy wspólnotę rodaków;
2. Drugie rozumienie „narodu” wiąże się z koncepcją „narodu jako no-
śnika suwerenności”
4
. Tego typu polityczne znaczenie zyskało pojęcie „na-
ród” szczególnie po rewolucji francuskiej, natomiast wyraz filozoficzny tej
koncepcji znajdziemy w filozofii Rousseau i Kanta. „Naród obywateli pań-
stwa znajduje tożsamość nie we wspólnych rysach etniczno-kulturowych,
lecz w praktyce obywateli, którzy czynnie korzystają ze swych demokratycz-
nych praw do uczestnictwa i komunikacji”
5
. Narodowość polityczna staje się
„cechą konstytutywną politycznej tożsamości obywatela w społeczności de-
mokratycznej”
6
. Nawiązując do terminologii G. Jellinka
7
, można powiedzieć,
że ściśle związane z narodem politycznym pojęcie „obywatela” stawia w cen-
trum status aktywny jednostki, tj. określoną prawnie formę współuczestnic-
twa jednostek w wypracowywaniu tzw. „woli powszechnej”.
U. Preuß twierdzi, że „o  państwach narodowych można mówić w  ści-
słym znaczeniu dopiero w  momencie, w  którym związek biernych podda-
nych, tworzący państwowość w czystej postaci, przekształcił się w formę bytu
J.  Habermas,
Obywatelstwo państwowe a  tożsamość narodowa,
przeł. B.  Markiewicz,
[w:]
Faktyczność i obowiązywanie. Teoria dyskursu wobec zagadnień prawa i demokratycznego
państwa prawnego,
red. J.  Habermas, przeł. A.  Romaniuk i  R.  Marszałek, Warszawa 2005,
s. 551.
4
Ibidem.
5
Ibidem.
6
Ibidem.
7
Por. G. Jellinek,
System der subjektiven öffentlichen Rechte,
Tübingen 1905, s. 136 i nast.
3
140
PRZEGLĄD PRAWA KONSTYTUCYJNEGO 2014/3
politycznego świadomej siebie aktywnej wspólnoty obywateli i w końcu po-
wstało państwo konstytucyjne”
8
. Powstanie narodów w znaczeniu wspólnoty
rodaków pierwotnie wzmacniało ten proces, dodając do postulatów politycz-
no-prawnych wymiar emocjonalnego związku ze wspólnotą. Jednakże istotą
procesu tworzenia nowoczesnego państwa konstytucyjnego był proces zmia-
ny „suwerenności księcia na suwerenność ludu”, praw poddanego w „prawa
człowieka i obywatela, a więc w liberalne i polityczne prawa obywatelskie”
9
.
Polityczne rozumienie pojęcia narodu i obywatelstwa ściśle wiąże się z po-
jęciem „samostanowienia”, filozoficznie opracowanego w  koncepcjach Ro-
usseau i Kanta jako suwerenność ludu – suwerenność ludu oznacza taki typ
panowania (władzy politycznej), którego legitymizacja przebiega za pośred-
nictwem aktów demokratycznego stanowienia prawa
10
. Demokratyczne sa-
mostanowienie oznacza, że adresaci prawa mogą się zarazem uważać za jego
twórców. Kantowskie abstrakcyjne rozumienie umowy społecznej nie stano-
wi formy (modelu) kształtowania się państwa, lecz formę legitymizowanego
prawodawstwa zgodnego z zasadą: „o czym cały naród nie może rozstrzygać
w odniesieniu do samego siebie, o tym i prawodawca nie może rozstrzygać
w odniesieniu do narodu”
11
. Tym, co łączy jednostki w naród obywateli, nie
jest pewna więź etniczna, lecz powszechnie uznawany „tryb postępowania”,
tj. ustanowiona w konstytucji demokratyczna procedura kształtowania opinii
i podejmowania decyzji. Jak pisze Habermas: „w społeczeństwie pluralistycz-
nym konstytucja wyraża formalny konsens”
12
.
Legitymizacyjna moc procedury demokratycznej polega na włączeniu
obywateli w proces stanowienia prawa i podejmowania politycznych decy-
zji. Formalna procedura podejmowania decyzji zgodnie z zasadą większości
U.K. Preuß,
Transformacja europejskiego państwa narodowego szansą na powstanie eu-
ropejskiej opinii publicznej?,
przeł. M. Kurkowska, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2007,
nr 1 (5), s. 125.
9
J.  Habermas,
Europejskie państwo narodowe  – o  przeszłości i  przyszłości suwerenno-
ści i obywatelstwa,
[w:] J. Habermas,
Uwzględniając Innego. Studia z teorii politycznej,
przeł.
A. Romaniuk, Warszawa 2009, s. 119.
10
Por. J. Habermas,
Obywatelstwo państwowe...,
s. 553.
11
I. Kant,
O porzekadle: To może być słuszne w teorii, ale nic nie jest warte w praktyce,
[w:]
O porzekadle: To może być słuszne w teorii, ale nic nie jest warte w praktyce, Do wiecznego pokoju.
Projekt filozoficzny,
przeł. M. Żelazny, Toruń 1995, s. 35.
12
J. Habermas,
Obywatelstwo państwowe...,
s. 553.
8
Maciej Serowaniec, Wojciech Włoch •
Obywatelstwo Unii Europejskiej...
141
przeprowadzana jest w kontekście i w odniesieniu do opinii i argumentów
wyrażanych w sferze publicznej. Czynnikiem, który łączy „społeczną różno-
rodność”, jest uznanie procedury demokratycznej za procedurę akceptowal-
ną przez wolne i równe jednostki. „Państwo konstytucyjne gwarantuje, że
w razie potrzeby zapewni integrację społeczną w abstrakcyjnych, prawnych
formach politycznego uczestnictwa i statusu obywatela, który substancjalnie
rozwija się na drodze demokratycznej”
13
. Innymi słowy: tym, co łączy oby-
wateli, nie jest wyobrażona „wspólnota losów”, lecz „intersubiektywnie po-
dzielany kontekst możliwego porozumienia”
14
.
Pojęcie obywatela w powyższym rozumieniu wiąże się nie tylko z praw-
nym kryterium przynależności państwowej, lecz określonymi normatyw-
nymi roszczeniami co do udziału w publicznej komunikacji i kształtowaniu
opinii, stanowiących kontekst działań
stricte
politycznych. Wiąże się zatem
ze swoistym statusem jednostki, ponieważ „polityczne prawa uczestnictwa
i  komunikacji są sednem obywatelstwa państwowego”
15
. Można wyróżnić
dwie interpretacje koncepcji „aktywnego obywatelstwa państwowego” – in-
dywidualistyczno-instrumentalistyczną oraz komunitarystyczno-etyczną:
1. Wg koncepcji indywidualistyczno-instrumentalistycznej, wywodzącej
się z myśli liberalnej Locke’a, obywatelstwo rozumiane jest „na wzór człon-
kostwa w organizacji”, w myśl tej koncepcji jednostki są „zewnętrzne wo-
bec państwa”, poprzez udział w pewnych procedurach (np. głosowanie) oraz
przez płacenie podatków przyczyniają się do egzystencji państwa, aby w za-
mian otrzymać pewne świadczenia (np. bezpieczeństwo, gwarancja własno-
ści). Obywatele dzięki instytucjom państwa mogą realizować interesy pry-
watne (przedpolityczne)
16
;
2. W myśl koncepcji komunitarystyczno-etycznej, nawiązującej do Ary-
stotelesa, obywatelstwo jest rozumiane „zgodnie z modelem przynależności
do wspólnoty etyczno-kulturowej, która określa sama siebie” – „obywatele
są zintegrowani ze społecznością polityczną niczym części z całością w ten
sposób, że swoją tożsamość osobistą i społeczną mogą rozwinąć tylko w ho-
ryzoncie wspólnych tradycji i uznanych instytucji politycznych. (...) Według
13
14
15
16
J. Habermas,
Czy Europa potrzebuje konstytucji,
[w:]
Uwzględniając Innego...,
s. 163.
Ibidem, s. 162.
J. Habermas,
Obywatelstwo państwowe...,
s. 554.
Por. ibidem, s. 555.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin