Łukasz Krzyżowski, Wojciech Kowalik, Katarzyna Suwada, Anna Pawlina - Młodzi emeryci w Polsce. Między biernością a aktywnością.pdf

(5041 KB) Pobierz
Łukasz Krzyżowski, Wojciech Kowalik, Katarzyna Suwada, Anna Pawlina
MŁODZI EMERYCI
W POLSCE
Między biernością
a aktywnością
g
W ydawnictwo Naukowe
S
cholaiU SCHOLAR
Recenzja:
dr hab.
Maria Nawojczyk,
profesor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie
Redaktor prowadząca:
Anna Raciborska
Redakcja i korekta:
Marek Szczepaniak
Projekt okładki:
Agata Wajer-Gądecka
Zdjęcie na okładce:
© photocreo - Fotolia.com
Copyright © 2014 by Authors & Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o.
Praca naukowa finansowana w ramach programu
Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego
pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2012-2014
ISBN 978-83-7383-698-3
Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o.
ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa
tel./fax 22 828 93 91, 22 826 59 21, 22 828 95 63
dział handlowy: jak wyżej w. 105, 108
e-mail: info@scholar.com.pl
www.scholar.com.pl
W y danie p ie rw sz e
S k ład i łam a n ie: W N S c h o la r (S ta n isła w B e czek )
D ru k i o p raw a: D ru k a rn ia R ead M e, Ł ó d ź
SPIS TREŚCI
W s t ę p ........................................................................................................................................
R
ozdział
1
Społeczno-kulturow e konteksty przechodzenia na em eryturę .................................. 11
1.1. Kulturowe konteksty starzenia się społeczeństw ......................................................... 11
1.2. Między pracą a emeryturą. Wokół mglistej koncepcji przechodzenia
na e m e r y tu r ę ..................................................................................................................... 16
1.2.1. Trendy w zakresie pracy i przechodzenia na emeryturę ...............................16
1.2.2. Teorie wyjaśniające (wczesną) dezaktywizację zawodową
osób s ta r s z y c h .................................................................................................... 20
1.2.3. Czy tylko aktywność p ro d u k ty w n a ? ............................................................... 25
1.2.4. Emerytura jako etap w biegu życia c z ło w ie k a -z n a c z e n ia ...........................28
1.3. Przechodzenie na emeryturę w Polsce. Przegląd literatury
i badań ogólnopo lsk ich .................................................................................................... 29
1.3.1. Statystyczny obraz polskiego e m e r y t a ............................................................ 33
1.4. P o d su m o w a n ie..................................................................................................................35
R
ozdział
2
M etodologia b ad ań w ł a s n y c h ..............................................................................................37
2.1. Pogłębiony wywiad in d y w id u aln y ................................................................................ 38
2.2. Analiza debaty p r a s o w e j.................................................................................................40
2.3. Konstrukcja próby i metody jej doboru ...................................................................... 43
R
ozdział
3
W izerunki em erytów i osób starszych w przestrzeni m e d ia ln e j................................. 45
3.1. Starość i reforma emerytalna w debacie prasowej - analiza ilo ś c io w a .................47
3.2. Różne wizje systemu e m e ry ta ln e g o .............................................................................52
3.3. Procesy demograficzne w dyskursie p r a s o w y m .........................................................66
3.4. Różne oblicza życia i przestrzenie aktywności na em eryturze..................................70
3.5. P o d su m o w a n ie ................................................................................................................. 79
R
ozdział
4
C zynniki w pływ ające na strategie przechodzenia na em eryturę
w polskich k u ltu rach s t a r o ś c i ..............................................................................................81
4.1. Formalne warunki przejścia na e m e ry tu rę ...................................................................81
4.1.1. Stare zasady nabywania prawa do świadczenia e m e ry ta ln e g o .................... 81
4.1.2. Nowe zasady nabywania prawa do świadczenia em erytalnego.................... 83
4.1.3. Emerytury pomostowe .......................................................................................84
4.2. Czynniki wypychające z rynku p r a c y ..........................................................................86
4.2.1. Stan zd ro w ia...........................................................................................................86
4.2.2. Przyczyny rodzinne lub związane z opieką nad innymi .............................. 89
4.2.3. Utrata/brak możliwości znalezienia p r a c y ..................................................... 91
4.2.4. Relacje ze w spółpracow nikam i..........................................................................93
4.3. Czynniki przyciągające do życia na e m e ry tu rz e .........................................................95
4.3.1. Zasłużony o d p o c z y n e k .......................................................................................96
4.3.2. Stabilne źródło dochodu ....................................................................................97
4.3.3. Ucieczka przed niepew no ścią.............................................................................98
7
4.4.2. Moment przejścia na em ery tu rę ...................................................................
4.4.3. Uzasadnienia i emocje towarzyszące przechodzeniu na emeryturę . . .
4.4.4. Pierwsze dni na em e ry tu rz e .........................................................................
4.4.5. Ocena decyzji o przejściu na emeryturę z perspektywy c z a s u .............
4.5. Wyobrażenia o emeryturze i plany em erytalne.....................................................
4.6. Podsumowanie. Typy emerytów a obierane strategie e m e ry ta ln e ....................
R
o z d z ia ł
5
103
104
111
112
113
117
Tożsamość „młodych” emerytów.
Doświadczenie przechodzenia na emeryturę w społeczeństwie polskim . . . .
5.1. Tożsamość w biegu ż y c ia ..........................................................................................
5.2. Cztery strategie radzenia sobie z przechodzeniem na emeryturę
polskich e m e r y tó w ....................................................................................................
5.2.1. Zadowoleni pracujący „młodzi” e m e ry c i..................................................
5.2.2. Niezadowoleni pracujący „młodzi” e m e r y c i ...........................................
5.2.3. Zadowoleni niepracujący „młodzi” e m e r y c i ...........................................
5.2.4. Niezadowoleni niepracujący „młodzi” emeryci .....................................
5.3. „Młodzi” emeryci w otaczającym ich ś w ie c ie .....................................................
5.4. P o d su m o w an ie ...........................................................................................................
Z ak oń czen ie........................................................................................................................
B ib lio g r a fia
........................................................................................................................
Aneks 1. Lista b a d a n y c h .................................................................................................
Aneks 2. Lista cytowanych artykułów p r a s o w y c h ..................................................
Informacja o A u to r a c h ....................................................................................................
119
119
121
123
128
132
138
142
148
154
163
172
175
175
W
stęp
Starzenie się jest jednocześnie procesem uniwersalnym i zróżnicowanym kul­
turowo. W Polsce proces starzenia się ludności postępuje bardzo szybko, co zmie­
nia kształt „polskiej kultury starości”. Na potrzeby niniejszej książki termin ten
definiujemy jako zestaw norm i praktyk społeczno-kulturowych - realizowanych
zarówno przez osoby starsze, jak i osoby młode wobec osób starszych - szczegól­
nie istotnych na dalszych etapach życia. W książce interesują nas w szczególności
zmiany tożsamości oraz te praktyki kulturowe, które związane są z ważnym dla
jednostki i społeczeństwa momentem przechodzenia na emeryturę. Jest to istotna
problematyka, ponieważ Polacy, w porównaniu z obywatelami innych państw eu­
ropejskich, wcześnie (choć nie najwcześniej) przechodzą na emeryturę. Wynika
to zarówno z przyczyn prawnych (niski ustawowy wiek emerytalny oraz możli­
wość przejścia wielu grup zawodowych na wcześniejszą emeryturę), jak i spo­
łeczno-kulturowych. Szczególnie ważny jest ten drugi aspekt i związane z nim
zagadnienia składające się na wspomnianą kulturę starości. Mogą one powodo­
wać wystąpienie licznych napięć i ambiwalencji, które bezpośrednio nawiązują
do interesującego nas w tej książce problemu badawczego.
Z jednej strony kulturowo zdefiniowane oczekiwania społeczne nakazują, aby
starsi pracownicy opuszczali rynek pracy, zwalniając stanowiska „młodszym”.
Znacznie silniejszy i bardziej dynamiczny proces przejścia z postfiguratywnej do
prefiguratywnej transmisji wiedzy i doświadczeń w miejscu pracy, który wynika
z szybszego niż kiedykolwiek w historii cywilizacji rozwoju nowych technologii
i zmian w sposobach organizacji pracy, dodatkowo wzmaga opisane zjawiska.
Co więcej, jako „młodzi” emeryci, takie osoby mogą również zająć się opieką
nad wnukami, co jest szczególnie istotne w polskiej kulturze opieki, w której
niedostateczna ilość publicznych instytucji opiekuńczych kompensowany jest siłą
więzi międzygeneracyjnych. Sytuacja taka sprawia, że „młodzi” emeryci są nie­
jako wypychani z rynku pracy płatnej do rynku bezpłatnych usług opiekuńczych.
Dezaktywizacja zawodowa stosunkowo rzadko oznacza w przypadku polskich
emerytów prowadzenie pasywnego trybu życia.
Z drugiej strony z „zachodnioeuropejskim” stylem życia, do którego aspiruje
wielu Polaków, wiąże się między innymi postulat długiej aktywności zawodo-
Zgłoś jeśli naruszono regulamin